لزوم گویا کردن برخی از کتابها ، از جمله مقوله هایی است که از مدتها پیش مورد توجه برخی از دلسوزان امر تعلیم و تربیت ، خاصه علاقه مندان به ترویج مطالعه در کشور بوده است ؛ با این وصف ،این امر ، در مرحله عمل ، تا امروز در کشور ما ، وضع رضایتبخشی ندارد.به گونه ای که تعداد کتابهایی که به شکل رسمی و حرفه ای به صورت صوتی درآمده اند ، شاید از تعداد انگشتان دو دست تجاوز نکند.این در حالی است که در اخبار حدود یک ماه پیش وسایل ارتباط جمعی آمده بود که در سال گذشته مسیحی ، در جشنواره کتابهای گویای کشور آلمان قریب 346 کتاب صوتی شرکت کرده است ؛ که پیش بینی می شود دست کم سه عنوان از آنها برنده جایزه این جشنواره شود.همچنین ، به خاطر دارم که در سال 1375 از یکی از معاونان وقت وزارت امور خارجه کشورمان شنیدم که می گفت در کشور انگلیس ، کلیه آثار ویلیام شکسپیر به صورت گویا درآمده است ؛ و شخص خودش ، در سفر هایی که به این کشور داشته ، درفرصتهای پیش آمده در سفرهای زمینی در این کشور،برای تقویت زبان انگلیسی اش ، همه این کتابهای صوتی را گوش کرده است.
در کشور خود ما ، البته از سالها پیش ، به صورت غیرحرفه ای ،در این زمینه، فعالیتهای معدود و پراکنده ای انجام شده است.برای مثال ، بعضی مدارس مربوط به نابینایان ، برخی کتابها را برای شاگردانشان خوانده و روی نوار ضبط صوت ، ضبط کرده اند.همچنان که ،از سالها پیش ، بعضی از داستانهای کودکان به صورت نمایش رادیویی اجرا و به در قالب نوار کاست و اخیرا سی.دی. منتشر می شده است و می شود.یا تعدادی از قصه های ظهر جمعه رادیو با صدای کسانی همچون صبحی و ایرج گلسرخی ، روی نوار کاست ، در شمارگان معدود تکثیر و منتشر شده است.همچنان که مثلا احمد شاملو ، دو شعر کودکانه و کودکانه نمایش را با صدای خودش منتشر کرده بود.اما تقریبا هیچ یک از این آثار - جدا از پراکندگی - واجد همه شرایط مورد نظر ما در این بحث نیستند.(در سال 1376 شاهد انتشار دو مجلد از مجموعه ده مجلدی "قصه های حیوانت در قرآن"(نوشته عبدالودود امین؛ترجمه محمد رضا سرشار) به شکل نوار کاست ،با صدای مترجم ، و در سال جاری شاهد تهیه یا انتشار چند کتاب صوتی حرفه ای (کتابی از پائولو کوئیلو ، اثری از جران خلیل جبران به صورت دو صدایی ، و پنج کتاب داوود امیریان با صدای خود من بودیم.
آنچه در این ارتباط مورد نظر است ، به اجمال ، به قرار ذیل است :
1.سی.دی. یا نوار صوتی تهیه شده ، باید دقیقا بر اساس متن کامل یک کتاب منتشر شده باشد.
2.عمدتا تک صدایی باشد.اگر هم برای ایجاد حس و حال یا تنوع و جذابیت بیشتر ، از موسیقی متن و فاصله و افکت یا یکی دو صدای کمکی دیگر استفاده می شود ، این عوامل نباید به گونه ای به کار گرفته شوند که صورت صوتی کتاب از حالت متن خارج و به نمایش رادیویی تبدیل شود.همچنین ، میزان استفاده از موسیقی نباید به حدی باشد که در مجموع ، از نظر زمانی بر متن غلبه نکند ( مدت زمان شکل صوتی کتاب را بیش از حد لزوم طولانی کند).
3.در اجرا هیچ گونه تغییری به هیچ شکل و اندازه - حتی شکستن و محاوره ای کردن کلمات یا پس و پیش گرفتن اجزاء جمله - در متن صورت نگیرد.
3.برای خواندن متن ، حتما از گویندگان خوش صدای حرفه ای آشنا با ادبیات - اعم از گویندگان صدا و سیما یا دوبلورهای سینما - و برای تهیه کنندگی آن نیز از تهیه کنندگان و کارگردانان دارای سابقه و تجربه کافی در این کار استفاده شود.(خاصه در مورد کتابهای شعر ، اگر شاعر یا نویسنده کتاب دارای صدای مناسب و دیگر تواناییهای لازم برای این کار باشد ، در اولویت است.زیرا استفاده از او برای این کار، باعث آشنایی و نزدیکی مضاعف مخاطب با صاحب اثر می شود.)
4.مختص کتابها و مخاطبان کودک و نوجوان یا نابینایان نیست ؛ بلکه مخاطبان آن ، همه گروههای سنی با هر سطح سواد وسلیقه اند.
5.....
اما فایده های این کار چیست؟:
1.بسیاری از مردم - حتی از افراد تحصیلکرده - هستند که به هر دلیل ، حال و حوصله مطالعه را ندارند.اما اگر کسی متن همان کتاب را - خاصه به شیوه ای جذاب - برایشان تعریف کند ، گاه تا ساعتها حاضرند پای صحبتهای او بنشینند.
2.نابینایان ، بچه های کم سن و سال که هنوز خواندن نیاموخته یا بر خواندن مسلط نشده اند ، افراد کم سواد یا بی سواد و نابینایان ،از اصلی ترین مشتریان و مخاطبان ( حتی می توان گفت : نیازمندان ) این دسته کتابها هستند.
3.یک متن - خاصه ادبی - وقتی به وسیله یک فرد مسلط بر ادبیات و زبان فارسی اجرا شود ، بسیار جذاب تر ، دلنشین تر و تاثیر گذارتر از کار درمی آید.به تعبیر دیگر ، تازه متن زنده می شود و ارزشهای ادبی و محتوایی نهفته در خود را به صورت تمام عیار آشکار می کند.
4.صدای زیبای مجری و اجرای نیمه نمایشی او ، افکتها و موسیقیها و دیگر عناصری که در ضبط صوتی کتاب مورد استفاده قرار می گیرد ، جاذبه های اضافی ای است که به جاذبه متن افزوده می شود ؛ و می تواند باعث جذب بیشتر مخاطبان کم حوصله ، به اثر شود.
5.سرعت تهیه ، تکثیر و امکان انتشار آثار صوتی ، در هر شمارگانی - حتی چند نسخه - از جمله عواملی است که جنبه اقتصادی این کار را برای ناشر افزایش و ریسک آن را کاهش می دهد.
6. کتابهای گویا ، رقیبی برای کتابهای مکتوب نیستند.زیرا مشتریان آنها خوانندگان معمولی یا حرفه ای کتاب نیستند ، که از این طریق ، نسبت به کتابهای چاپی احساس بی نیازی کنند.به عکس ، کتابهای گویا ، برای کتاب ، مشتریان و مخاطبان جدیدی ایجاد می کند ، که چه بسا پیش از آن ، با این مقوله سر و کاری نداشته اند.حتی این امکان وجود دارد که این نومخاطبان ، پس از آنکه از طریق کتابهای صوتی ، به مرور شیرینی و تاثیر مثبت و سازنده کتاب را در کام و وجودشان تجربه کردند ، به مطالعه مستقیم کتابهای چاپی نیز رو بیاورند ؛ و از این مسیر ، مخاطبان جدیدی برای کتابهای چاپی پرورش داده شوند.
7. کتابهای گویا می توانند بخش قابل توجهی از اوقات پرت عده زیادی از مردم را ، به جذاب ترین ، مفیدترین و موثرترین شکل ممکن پر کنند .برای مثال ، در سفرهای اغلب طولانی بین شهری ، یا ساعات رفت و آمد و رانندگی در شهر و گرفتاری در ترافیک شهری با خودرو شخصی ، به جای اتلاف وقت یا گوش سپردن به صحبتهای پیش پاافتاده یا موسیقی یا برنامه های کم محتوای ، گسیخته یا غیرضرور رادیویی و مانند آنها ، می توان کتابی ارزشمند ، مفید و مورد نیاز را ، به شکل صوتی مطالعه کرد.که این ،در سطح کلان، با احیای روزانه میلیونها (سالنه میلیاردها) ساعت از اوقات و عمر مردم ، و به جریان انداختن آن در کاری مفید و سازنده ، به نوبه خود می تواند تاثیر مثبت بزرگی بر اقتصاد کشور بگذارد.ضمن آنکه به لحاظ روانی نیز می تواند از آثار سوء روانی اضطرابها و دلهره های روانی ناشی از احساس بیهودگی و اتلاف عمر و وقت در ترافیک و ... را کاهش دهد ؛ و از این طریق ، به سلامت روانی جامعه کمک کند.
8.....
با توجه به این مزایا و فواید بود که در یکی از جلسات اخیر هیئت مدیره انجمن قلم ایران ، که در آن ، مقام محترم معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، نیز حضور داشت ، پیشنهاد توجه بیشتر به ترویج تهیه کتابهای گویا (صوتی ) از سوی وزارتخانه متبوع ایشان را مطرح کردم ؛ و از وی خواستم که به عنوان گامی برای تشویق بخش خصوصی به سرمایه گذاری در این مسیر ( در صورت به حد نصاب رسیدن تعداد و کیفیت این قبیل آثار) ، همه ساله در کنار برخی از جشنواره های کتاب ، شاخه ای نیز برای ارزیابی و گزینش کتابهای گویای برتر اختصاص داده شود. که با موافقت اولیه مشارالیه روبه رو شد.ضمن آنکه هیئت مدیره انجمن قلم ایران نیز تصویب کرد که به عنوان اولین قدم در این راه ، به تهیه نسخه های صوتی برخی از آثار پیشکسوتان ادبیات معاصر ایران که توسط انجمن به چاپ رسیده یا در دست انتشار است اقدام کند.
امید که این پیشنهاد و یادداشت شتابزده ، بتواند کمکی به ایجاد و رونق جریان تولید کتابهای ارزشمند گویا (صوتی ) ، و از این طریق ، رونق هر چه بیشتر کتاب و کتابخوانی در کشور کند.